Archief van de maand: juli, 2025

In artikelen over mentale gezondheid kom je steeds vaker de term polyvagaal theorie tegen. De polyvagaal theorie is van belang omdat deze theorie een belangrijke vernieuwende impuls heeft gegeven aan de nieuwere lichaamsgerichte trauma therapieën en benaderingen die gericht zijn op het versterken van een gevoel van (innerlijke) veiligheid en verbondenheid. 

De polyvagaal theorie

Dit model is eind jaren 90 ontwikkeld door Steven Porges, een bekende Amerikaanse psycholoog en hersenonderzoeker. De theorie gaat over de rol van ons autonome zenuwstelsel en hoe dit ons gevoel van welzijn en ons gedrag beïnvloedt. Meer specifiek gaat het over de nervus vagus. Eén van de langste en belangrijkste zenuwen van het autonome zenuwstelsel. Hij loopt van de hersenstam door de nek en borst naar de buikorganen en speelt een cruciale rol in o.a. hartslag-regulatie, spijsvertering, ademhaling en emotie-regulatie. Het gaat dus over dat deel van ons brein dat een aantal onbewust plaatsvindende functies reguleert.

De werking van het autonome zenuwstelsel

Om een goed begrip te krijgen van de werking van ons autonome zenuwstelsel zijn een aantal begrippen van belang.

Neuroceptie: het onbewust scannen op signalen van (on)veiligheid

Neuroceptie is een belangrijke tem in de polyvagaal theorie. Het verwijst naar het gegeven dat het zenuwstelsel automatisch scant of je veilig bent of in gevaar verkeert. Dit gaat dus onbewust, je denkt hier niet over na. Je scant zonder er bij stil te staan continu signalen uit je omgeving, zoals: gezichtsuitdrukkingen, geluid, de toon van een stem en ook signalen die je eigen lichaam afgeeft. Op basis van deze waarnemingen reageert het autonome zenuwstelsel zonder tussenkomst van het denkende deel van je brein.

Hoe je zenuwstelsel afgesteld is

Omdat neuroceptie automatisch gaat, kun je soms reageren alsof er gevaar is, terwijl er objectief gezien geen werkelijke dreiging is. Je zenuwstelsel ervaart dan onveiligheid, ook al is die er niet. Het autonome zenuwstelsel is namelijk door eerdere ervaringen op een bepaalde manier afgesteld geraakt. Als je trauma’s hebt meegemaakt of langdurig in onveilige of stressvolle omstandigheden hebt verkeerd, kan het autonome zenuwstelsel sneller dan gemiddeld gevaar signaleren. Er is dan ook vaak een constante alertheid, altijd ‘aan’ staan. Behalve dat dit vermoeiend is, schiet je er ook sneller door in een defensieve staat. Ons zenuwstelsel kan namelijk in een staat van veiligheid verkeren of in één van de twee verschillende overlevings-staten.

De verschillende staten

Ventraal: veiligheid en verbinding

Dit is de staat waarin je je veilig en verbonden voelt. Je kunt contact maken met anderen. Je kunt voelen en denken tegelijk. Je hebt overzicht. Je bent ontspannen.

• In deze staat voelen je je kalm, verbonden en veilig.
• Je staat open voor sociaal contact. Je kunt luisteren en jezelf uiten.
• Je kunt denken en voelen tegelijk.
• Je denkt helder en je hebt overzicht.
• Fysiologisch ervaar je een rustige hartslag, ontspannen spieren en een gevoel van welzijn.

Sympathisch

De sympathische staat is een staat van hoge spanning. Je lichaam maakt zich klaar voor actie. Je spierspanning wordt hoger, de frequentie van ademhaling en hartslag neemt toe. Als de sympathische activiteit te hoog wordt, gaat je lichaam over tot overlevingsreacties als vechten of vluchten.

• Dit is de activatiestand bij stress of gevaar. Je lichaam maakt adrenaline en cortisol aan, wat leidt tot verhoogde alertheid en energie.
• In deze staat voel je je vaak angstig, opgejaagd of prikkelbaar.
• Je staat ‘aan’, je bent alert of overprikkeld.
• Je denkvermogen is verminderd, je kunt in een tunnelvisie komen.
• Je gevoel van verbinding en je vermogen contact te leggen neemt af.

Dorsaal

In de dorsale staat gaat de spanning juist omlaag. Als deze spanning te laag wordt voel je je bijvoorbeeld slap, verdoofd of ervaar je een geïmmobiliseerd gevoel. Alsof je vastzit. Je voelt je uitgeput, verdoofd, niet aanwezig. Deze staat is een overlevingsmechanisme dat wordt ingezet wanneer de dreiging als te overweldigend ervaren wordt. Je ervaart dan dat er niets meer tegen te doen is.

• In deze staat voel je verdoving van emoties: je bent slap, vlak, niet verbonden, somber, afwezig.
• Dit leidt tot gevoelens van verlamming/niet goed in beweging kunnen komen, uitputting en emotionele afvlakking.
• In deze staat voelt het alsof je niet helemaal ‘aan’ staat.
• Ook in deze staat werkt je denkvermogen niet goed.
• In deze staat voel je vaak ook afgesneden van contact.

Meng-staten

Het is goed om te weten dat je niet altijd in één staat zit. Sympathische activiteit is nodig om bepaalde prestaties te leveren. Dat is helemaal goed zolang het samengaat met de ventrale staat. Bij deze combinatie ben je verhoogd actief en nog steeds ‘aanwezig’. Hetzelfde geldt voor ontspanning. Hiervoor moet je meer dorsaal worden. Ook hierbij geldt: in combinatie met de ventrale staat, betekent dat ontspannen én aanwezig.

Het belang van de polyvagaal theorie

Met name het gegeven dat ons lichaam automatisch in verschillende staten kan geraken, is een belangrijk inzicht. In mijn praktijk heb ik gemerkt dat een hoger bewustzijn van hoe dit bij jezelf werkt enorm helpend is. Je kunt weliswaar niet via je denken op deze processen ingrijpen, maar wél door lichaamsgerichte acties, zoals ademhaling en mindful bewustwording van wat er in je lichaam gebeurt. Op deze manier kun je spanning en emoties beter leren reguleren.

Daarnaast zijn er vanuit deze basis steeds meer specifieke methodieken ontwikkeld om mensen te begeleiden. Op de polyvagaal theorie gebaseerde methodieken die wij ook in ons pakket hebben, zijn:

• Sensorimotor psychotherapy een mooie en diepgaande methode voor het verwerken van trauma, beter leren omgaan met triggers en het doorbreken van hardnekkige gedragspatronen.
• Safe and sound protocol . Deze methode, die gebruik maakt van muziek/geluid, is erop gericht het autonome zenuwstelsel te resetten naar het ervaren van meer veiligheid en verbinding. Het helpt je om meer in de ventrale staat te komen.